Jeszcze niedawno stała tu potężna kamienica, dziś nie ma po niej właściwie śladu. Przez ostatnie lata była opuszczona i raczej nie sprawiała wrażenia miejsca, do którego ktoś planuje się wprowadzić. Ale czy to oznacza, że można ją było tak po prostu rozebrać?

Dziś to miejsce wygląda trochę jak antyczne ruiny – tylko że zamiast romantycznej historii mamy po prostu kolejną wyrwę w tkance miasta. A już wkrótce wyrośnie tu nowy hotel.

W dzisiejszym wpisie prześledzimy historię tego miejsca. Dowiecie się, co wspólnego mają (a właściwie miały) Wielkie Garbary 2 z młynem Rychtera na Kościuszki oraz dlaczego kamienica miała kiedyś adres Gerberstrasse 12, chociaż to właśnie od niej zaczynała się numeracja ulicy.

Kamienica powstała jako młyn parowy w 1883 roku – tak przynajmniej wynika z raportu toruńskiej Izby Handlowej. Książka adresowa z 1884 roku twierdzi jednak, że działka była jeszcze niezabudowana. Kto ma rację? Najpewniej wszyscy po trochu – budowa musiała trwać właśnie w tym czasie.

Pierwszym właścicielem młyna został Franz Schmücker. 4 stycznia 1884 roku zamieścił w prasie ogłoszenie informujące, że jego młyn parowy w Toruniu oferuje mąkę pszenną i żytnią, mąkę paszową oraz otręby – wszystko oczywiście „najlepszej jakości” i dostępne zarówno w małych, jak i bardzo dużych ilościach. Brzmi jak solidny początek interesu.

Problem w tym, że początek okazał się też niemal końcem.

Już 7 lutego 1885 roku sąd ogłosił upadłość właściciela młyna. W oficjalnym ogłoszeniu poinformowano o otwarciu postępowania upadłościowego, wyznaczeniu zarządcy masy upadłościowej i wezwaniu wierzycieli do zgłaszania swoich roszczeń. Innymi słowy – biznes z hukiem się wyłożył, zanim zdążył się na dobre rozpędzić.

Kilka tygodni później rozpoczęła się wyprzedaż majątku Schmückera. Na aukcję trafiły między innymi mahoniowe meble (“prawie nowe”), sofy, stoły, szafy, krzesła, lustra, łóżka, porcelana, szkło, różne sprzęty domowe i kuchenne, a nawet dziewięć roczników popularnego magazynu „Gartenlaube”. Widać, że Schmücker lubił żyć wygodnie – przynajmniej do momentu, gdy skończyły się pieniądze.

Sam młyn przejęło Toruńskie Towarzystwo Pożyczkowe (Vorschuss-Verein). Bankierzy nie mieli jednak zamiaru babrać się w mące, więc szybko zaczęli szukać kogoś z fachem w ręku. Najpierw szukali kierownika, a ostatecznie wystawili cały zakład na sprzedaż.

Zadłużony biznes kupił w końcu Gustav Gerson, kupiec z Warszawy. Przejął młyn 1 grudnia 1887 roku, płacąc za niego 120 tysięcy marek. I tu historia zaczyna się robić znacznie ciekawsza.

Gerson najwyraźniej miał znacznie lepsze wyczucie interesu niż jego poprzednik. Młyn przy Wielkich Garbarach działał sprawnie przez kolejne lata, a przedsiębiorca szybko zaczął myśleć o czymś większym. W 1897 roku kupił na Mokrem od właściciela gospody Regitza parcelę ziemi i wybudował tam nowy, znacznie większy młyn, znany dziś jako młyn Rychtera przy ulicy Kościuszki.

Można więc powiedzieć, że historia jednego z najbardziej charakterystycznych przemysłowych budynków Torunia zaczęła się właśnie tutaj – przy Wielkich Garbarach.

Interes funkcjonował dobrze przez kolejne dwie dekady, aż do śmierci Gersona w 1923 roku. Po jego śmierci firmę przejął Leopold Rychter. Kolejne dzieje przedsiębiorstwa młynarskiego zasługują jednak na osobny artykuł – i taki jeszcze na Uliczniku się pojawi.

Wracamy na Wielkie Garbary. Pierwotnie znajdowały się tu trzy niezabudowane działki (numery 273–275). Z czasem wprowadzono nową numerację i posesja stała się „dwunastką”.

I tu pojawia się zagadka: dlaczego Gerberstrasse 12, skoro kamienica stała na samym początku ulicy, tuż przy Piernikarskiej? Logika podpowiadałaby numer 2.

Wyjaśnienie jest prozaiczne, choć z dzisiejszej perspektywy brzmi jak urbanistyczne fantasy. W 1889 roku urzędnicy wymyślili sobie przedłużenie Wielkich Garbar aż do Bramy Ciemnej (Wola Zamkowa), a docelowo – budowę nowego mostu przez Wisłę! Ulica miała biec dalej, więc zarezerwowano numery dla kamienic, które… nigdy nie powstały.

Mostu nie zbudowano, przedłużenia nie wytyczono, ale numeracja „wisiała” w dokumentach przez dekady. Dlatego pierwsza realna kamienica przy ulicy dostała od razu numer 12. Ten absurd trwał aż do 1932 roku, kiedy w końcu zrobiono porządek i budynek otrzymał logiczny numer – Wielkie Garbary 2.

Historia młyna przy Wielkich Garbarach dobiegła końca wraz z rozbiórką kamienicy. W jej miejscu powstaje teraz kluczowa część inwestycji związanej z rewitalizacją Starego Browaru. Przez lata słyszeliśmy tylko o wizualizacjach i obietnicach, ale tym razem maszyny rzeczywiście poszły w ruch.

Powstaje tu kompleks hotelowy, który zaoferuje ponad 130 pokoi, restaurację i strefę fitness. Projekt zakłada wkomponowanie nowoczesnej zabudowy w ocalałe, historyczne mury browaru. Jeśli tempo prac zostanie utrzymane, otwarcie nastąpi w okolicach 2028 roku.

Czyli w miejscu, gdzie przez lata mielono zboże, wkrótce zacznie się „mielić” turystów. Patrząc na to, jak obłożone są toruńskie hotele, można przypuszczać, że ruch będzie tu większy niż przy niejednym młynie parowym.

Na podstawie:

Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger für die Stadt Thorn pro 1866, Thorn 1866
Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger für die Stadt Thorn pro 1869, Thorn 1869
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1876, Thorn 1876
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1880, nebst Verzeichniss aller am hiesigen Orte befindlichen Militair-, königlischen und Civilbehörden, Thorn 1880
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1884, Thorn 1884
Alphabetisches Einwohner-Verzeichniss der Stadt Thorn mit Vorstädten und der Gutsbesitzer des Kreises Thorn, Thorn 1887
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1892, Thorn 1892
Adress-Buch der Stadt Thorn, Podgorz u. Mocker sowie des Landkreises Thorn für das Jahr 1897, hrsg. v. P. Kirsten, W. Jaskulski, Thorn 1897
Adress-Buch der Stadt Thorn und deren Vorstädte fur das Jahr 1900, Thorn 1900
Adressbuch nebst Allgemeinen Geschäftanzeiger von Stadt und Landkreis Thorn auf das Jahr 1904: mit einem Plan von Thorn und Umgebung, Thorn 1904
Adress-Buch für Thorn Stadt und Land, Thorn 1908
Adress-Buch für Thorn, Thorn 1912
Einwohnerbuch von Thorn und Umgebung, hrsg. v. Verkehrsverein Thorn und der Buchdruckerei der Thorner Ostdeutschen Zeitung, Thorn 1919
Księga adresowa miasta Torunia wraz z Podgórzem i powiatem Toruń-wieś, Toruń 1923
Księga adresowa i informacyjna miasta Torunia, wyd. 2, oprac. Alfred Krzyżanowski, Toruń 1932
Księga adresowa miasta Torunia, Toruń 1936

Nowy spis ulic miasta Torunia – 1920
Strassenverzeichnis der Stadt Thorn [1940]

Amtsblatt für den Regierungsbezirk Marienwerder, 1885
Thorner Presse
Uhland’s Technische Rundschau, Bau-Industrie, nr 1, 1903

Kluczwajd Katarzyna, Toruńskie historie – miejsca i ludzie: Śródmieście, Gdynia 2024

https://kpbc.umk.pl/dlibra
https://nowosci.com.pl/