Na mapie Torunia znajdziemy wiele miejsc, które skrywają nieoczywiste historie. Jednym z nich jest secesyjny budynek przy dzisiejszej ul. Chopina 26 — dom własny Wilhelma Romanna. Jego dzieje pokazują, jak dynamicznie potrafiła zmieniać się miejska topografia, nazewnictwo ulic i system numeracji nieruchomości. A czasem wystarczy, że urzędnicy nie mogą się zdecydować, z której strony na coś patrzą.

Inwestorem był Wilhelm Romann — przedsiębiorca o znacznie szerszych ambicjach niż wskazywałby sam tytuł właściciela kamienicy. Łączył kilka ról jednocześnie: był mistrzem rzeźnickim prowadzącym nowoczesną fabrykę wyrobów mięsnych, sekretarzem urzędu celnego, a także właścicielem popularnej restauracji „Tivoli”, którą nabył w 1897 r. i przekształcił w rozbudowany kompleks rozrywkowo-gastronomiczny. To właśnie z jego inicjatywy powstała tam muszla koncertowa, a w 1899 r. wzniesiono nowy budynek główny restauracji według projektu Johannesa Corneliusa. Obiekt był następnie modernizowany w kolejnych latach, m.in. przez toruńską spółkę architektoniczną Rosenau & Wichert — bo skoro można poprawiać, przebudowywać i „unowocześniać”, to czemu nie.

Tę samą pracownię Romann zatrudnił w 1906 r. do zaprojektowania swojego domu prywatnego, wzniesionego rok później — w 1907 r. — na parceli sąsiadującej z Tivoli. Biznes, rozrywka i dom pod ręką: logistyka godna człowieka, który nie lubi tracić czasu.

Nietypowość budynku zaczyna się już od jego lokalizacji. Nie stoi on bezpośrednio przy pierzei ulicy, lecz w głębi parceli, w środku kwartału zabudowy pomiędzy dzisiejszymi ulicami:

• od południa — Bydgoską / Chopina,
• od północy — Krasińskiego,
• w obrębie bloku wyznaczonego także przez Moniuszki i Matejki.
  

Dom powstał w wyniku parcelacji terenu latem 1907 r., gdy z rozległej posesji wydzielono działkę sąsiadującą z kompleksem restauracyjnym Tivoli. Na wcześniejszych planach widać, że teren ten miał charakter półogrodowy i należał do zaplecza lokalu rozrywkowego. Dopiero po podziale gruntów pojawiła się możliwość wzniesienia tu samodzielnej rezydencji.

Właśnie ten układ — budynek położony między dwiema ulicami, lecz nieprzylegający bezpośrednio do żadnej — sprawił, że od początku „należał administracyjnie do dwóch frontów”. W praktyce oznaczało to nieustanne wahania numeracji i przypisywania adresu raz do jednej, raz do drugiej ulicy. Dom stoi, gdzie stał, ale papier musi się zgadzać — więc papier miał swoje zdanie.

Historia numeracji domu jest nierozerwalnie związana ze zmieniającymi się nazwami ulic oraz przekształceniami urbanistycznymi tej części miasta. Początkowo budynek znajdował się przy Klossmannstrasse (dzisiejszej ul. Krasińskiego), ponieważ druga z sąsiednich ulic jeszcze nie istniała. Dopiero w 1911 r. wytyczono Kerstenstrasse — obecną ul. Chopina — poprowadzoną przez teren dawnej Lunety VI. W efekcie dom, stojący w środku kwartału między obiema ulicami, znalazł się nagle w przestrzeni o podwójnej orientacji adresowej. Innymi słowy: wszyscy wiedzieli, gdzie jest, ale nikt nie był pewien, jak to wpisać.

Chronologia jego numerów przypomina swoistą kapsułę czasu, odzwierciedlającą zmiany polityczne i administracyjne miasta. Od momentu powstania w 1907 r. do połowy 1912 r. funkcjonował jako Klossmannstrasse 17, następnie — po sprzedaży restauracji „Tivoli” i uporządkowaniu parceli — przypisano go do nowej ulicy jako Kerstenstrasse 26. Po włączeniu Torunia do Polski pojawiła się przejściowa forma podwójna: w latach 1920–1932 budynek figurował równocześnie jako Chopina 26 i Krasińskiego 17, co potwierdza księga adresowa z 1923 r. Takie przypadki były rzadkie i wynikały z niejednoznacznego położenia posesji względem ulic — czyli klasyczne „to zależy”.

W 1932 r. administracyjnie zwyciężyła numeracja od strony Krasińskiego i pod tym adresem dom funkcjonował aż do wybuchu II wojny światowej. W czasie okupacji powrócono do niemieckiej nazwy ulicy, przywracając adres Klossmannstrasse 17, po 1945 r. znów zmieniony na Krasińskiego 17. Dopiero w latach 80. XX w., po nowym podziale geodezyjnym kwartału, zdecydowano się na ostateczne przypisanie budynku do ulicy Chopina. Tak narodził się obowiązujący dziś adres — Chopina 26. Dom nie przestawiał się ani o centymetr, ale za to rubryki w dokumentach — owszem.

Losy tego jednego budynku pokazują, że adres nie zawsze jest stałą cechą nieruchomości — bywa raczej zapisem historii miasta, jego administracji, polityki i urbanistyki. A czasem także dowodem, że upór papieru bywa większy niż upór cegły.

Po 1945 r. budynek zajęły wojska radzieckie, urządzając w nim szpital, co przyczyniło się do degradacji wnętrz. Później znów pełnił funkcję mieszkalną — mieszkali tu m.in. profesorowie UMK. W 1991 r. został wpisany do rejestru zabytków, a jeszcze na początku XXI wieku uchodził za cenny przykład architektury z dobrze zachowanymi detalami. Czyli dało się — i to całkiem długo.

Przełom nastąpił po wykwaterowaniu lokatorów. Opuszczony obiekt zaczął niszczeć, zmieniali się właściciele i koncepcje adaptacji (hotel, apartamenty, hostel), lecz żadna nie została zrealizowana. Pożary w latach 2014–2015, w których zginęły dwie osoby, pogłębiły zniszczenia. Mimo kontroli i dotacji na remont dachu w 2021 r., prac nie ukończono, a procedury administracyjne utknęły. Zabytkowa klasyka gatunku: „będzie zrobione”, tylko jeszcze nie wiadomo kiedy, przez kogo i czy na pewno.

Dziś kamienica pozostaje opuszczona i niezabezpieczona, stanowiąc jeden z najbardziej jaskrawych przykładów niszczenia zabytku wskutek wieloletnich zaniedbań właścicielskich i przeciągających się decyzji formalnych. Bo jak widać, zabytek może przetrwać wojny, zmiany granic i nazwy ulic — ale z bezczynnością bywa mu najtrudniej.

Na podstawie:

Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger für die Stadt Thorn pro 1866, Thorn 1866
Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger für die Stadt Thorn pro 1869, Thorn 1869
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1876, Thorn 1876
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1880, nebst Verzeichniss aller am hiesigen Orte befindlichen Militair-, königlischen und Civilbehörden, Thorn 1880
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1884, Thorn 1884
Alphabetisches Einwohner-Verzeichniss der Stadt Thorn mit Vorstädten und der Gutsbesitzer des Kreises Thorn, Thorn 1887
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1892, Thorn 1892
Adress-Buch der Stadt Thorn, Podgorz u. Mocker sowie des Landkreises Thorn für das Jahr 1897, hrsg. v. P. Kirsten, W. Jaskulski, Thorn 1897
Adress-Buch der Stadt Thorn und deren Vorstädte fur das Jahr 1900, Thorn 1900
Adressbuch nebst Allgemeinen Geschäftanzeiger von Stadt und Landkreis Thorn auf das Jahr 1904: mit einem Plan von Thorn und Umgebung, Thorn 1904
Adress-Buch für Thorn Stadt und Land, Thorn 1908
Adress-Buch für Thorn, Thorn 1912
Einwohnerbuch von Thorn und Umgebung, hrsg. v. Verkehrsverein Thorn und der Buchdruckerei der Thorner Ostdeutschen Zeitung, Thorn 1919
Księga adresowa miasta Torunia wraz z Podgórzem i powiatem Toruń-wieś, Toruń 1923
Księga adresowa i informacyjna miasta Torunia, wyd. 2, oprac. Alfred Krzyżanowski, Toruń 1932
Księga adresowa miasta Torunia, Toruń 1936

Nowy spis ulic miasta Torunia – 1920
Strassenverzeichnis der Stadt Thorn [1940]

Kluczwajd Katarzyna, Toruń: knajpiane historie, Gdynia 2024
Kluczwajd Katarzyna, Viktoria Park i Tivoli – restauracje-ogrody. Toruńskie przedmieścia sprzed lat, Łódź 2021
Pszczółkowski Michał, Toruńska kamienica czynszowa w latach 1850-1914, Toruń 2021

https://kpbc.umk.pl/dlibra
https://nowosci.com.pl/
https://pomorska.pl/
https://torun.naszemiasto.pl/
https://zabytek.pl/pl