Dzisiejsze Wały gen. Władysława Sikorskiego to absolutny kręgosłup Torunia. Tramwaje, Urząd Miasta, Teatr im. Wilama Horzycy, Centrum Sztuki Współczesnej – pełna kulturka. Ale powiem Ci coś, w co trudno uwierzyć: przez dekady to był teren, gdzie diabeł mówił dobranoc, a cywilom wstęp był wzbroniony.

To była strefa półwojskowa, rządzona żelazną ręką pruskiej administracji fortecznej. Historia Torunia w tym miejscu to niekończąca się awantura między wojskiem, magistratem a zwykłymi mieszkańcami, którzy mieli dość życia na polu minowym. Chcesz wiedzieć, jak stare nazwy ulic i numeracja wariowały na przestrzeni lat? No to zapnij pasy, bo cofamy się w czasie.

Cofamy się do roku 1884. Wtedy w toruńskich gazetach po raz pierwszy nieśmiało pojawia się nazwa Wallstrasse. Ale nie myśl sobie, że to była ulica z chodnikiem i latarniami. Co to, to nie. To była po prostu droga biegnąca wzdłuż wałów – taki pas ziemi niczyjej na styku miasta i fortyfikacji.

Co się tam działo? Głównie handel demobilem. Gazety pisały o sprzedaży drzew rosnących na wałach i licytacjach gruzu. Bo trzeba Ci wiedzieć, że likwidacja dawnych fortyfikacji miejskich to była operacja na żywym organizmie. W rejonie Bramy Chełmińskiej wjechała nowoczesna jak na tamte czasy „machina parowa”, żeby ryć ziemię. A przy Bramie Bydgoskiej? Tam w 1880 roku robota szła ręcznie, z chirurgiczną precyzją. Robotnicy klinami i hakami wydłubywali cegły i spuszczali je ostrożnie po deskach na dół, żeby nic się nie potłukło. Ten towar był na wagę złota dla toruńskich murarzy.

Mimo postępujących prac, Wały wciąż pozostawały terenem wojskowym, zarządzanym bez udziału miasta, a ich zagospodarowanie podporządkowane było wyłącznie potrzebom garnizonu.

Mieszkanie w sąsiedztwie fortecy? Brzmi romantycznie, ale w rzeczywistości to był koszmar. W maju 1884 roku prasa grzmiała o skandalu. Wojsko urządziło sobie ćwiczenia artyleryjskie na starym wale, w okolicach dzisiejszego Placu św. Katarzyny. Efekt? Wstrząsy były takie, że mieszkańcy ulic Katharinen- i Nonnenhospitalstrasse (ulice św. Katarzyny i Szpitalna) myśleli, że ich chałupy zaraz runą im na głowy.

Dziennikarze nie gryźli się w język: miasto po rozbiórce murów zostało „odsłonięte” i wystawione na strzał. Ten incydent pokazuje jedno – jeszcze pod koniec XIX wieku cywil był tu obywatelem drugiej kategorii. Liczył się mundur i armata.

Lata 90. XIX wieku. Wytyczono nowy odcinek ulicy – od Koszar Bramy Chełmińskiej (Muzeum Twierdzy Toruń) do Bramy Lubickiej (plac Pokoju Toruńskiego). Myślisz, że można było sobie tam spacerować z damą pod rękę? Wolne żarty.

Ulica była zamykana, kiedy tylko wojsku się zachciało. Czasem na kilka godzin, a czasem na kilka dni. Powód? Byle jaki: roboty ziemne, ćwiczenia, albo – jak to pięknie nazywali – „ochrona prawa własności” armii.

W 1890 roku wprowadzili nawet mandaty za wchodzenie na plac wojskowy między pomnikiem Poległych a Zarządem Artylerii. Jeszcze na początku XX wieku normą były tablice „Droga zamknięta” i żołnierze, którzy cofali każdego, kto chciał skrócić sobie drogę. Tak wyglądała mapa Torunia w praktyce – niby ulica jest, a przejść nie można.

Ale magistrat to też nie byli ułomki i powoli zaczęli rozpychać się łokciami. W 1891 roku postawili pierwsze latarnie naftowe – znak, że cywilizacja nadchodzi. Potem poszła kanalizacja, wodociągi i brukowanie. Ulica zaczęła przypominać miasto, a nie drogę poligonową.

Oczywiście nie obyło się bez kłótni o kasę. W 1899 roku wybuchła afera o koszty budowy ulicy przy nowym sądzie (dzisiejszy Sąd Rejonowy). Wojskowi stwierdzili, że nie dadzą ani feniga, bo dla nich to nadal tylko przedłużenie drogi fortecznej. Miasto zacisnęło zęby, zapłaciło i zrobiło z odcinka od Placu Bankowego (dziś Rapackiego) elegancką promenadę (po zachodniej stronie dzisiejszej Harmonijki). I tak Wallstrasse zaczęła zmieniać się w salon.

Przełom XIX i XX wieku to moment, kiedy ta ulica dostała kopa w górę. Wojsko się wynosiło, a w ich miejsce wjeżdżał prestiż. Powstał toruński „Ring” – pierścień reprezentacyjnych budynków, który miał pokazać potęgę pruskiego Torunia.

Zobacz, co tu nastawiali w zaledwie kilka lat:

• Starostwo Powiatowe (1899–1901) – dzisiejszy Urząd Miasta Torunia.
• Straż Pożarna (1901–1903) – u wylotu Prostej.
• Kościół św. Szczepana (1902–1904) – ewangelicki, zbudowany dosłownie w fosie.
• Teatr Miejski (1904) – dzisiejszy Teatr im. Wilama Horzycy, perełka od słynnych architektów Fellnera i Helmera.
• Bank Rzeszy (1904) – dziś Collegium Maximum UMK.
• Policja (1904) – dzisiejszy Wydział Kultury pod numerem 10.

A to nie koniec. W międzywojniu Polacy dorzucili swoje trzy grosze. Postawili potężny gmach Okręgowej Dyrekcji Kolei (dziś Urząd Marszałkowski) i modernistyczny Bank Rolny (1939). Ostatnim elementem tej układanki jest CSW z 2006 roku. Z drogi dla armat zrobił się wielkomiejski sznyt, który spina Stare Miasto z resztą świata.

Jak zmieniała się władza, to malarze tabliczek mieli pełne ręce roboty. Zmiany nazw ulic w Toruniu to temat rzeka.

1. Najpierw, w czasach zaborów, była niemiecka Wallstrasse.
2. Przyszła Polska w 1920 roku i spolszczyliśmy to logicznie na „Wały”.
3. Potem weszli naziści i zrobili bałagan. Ulicę podzielili na dwie części. Od dzisiejszej alei Jana Pawła II do Dąbrowskiego był Albert-Forster-Straße (na cześć namiestnika Rzeszy). Dalszy odcinek nazwali An der Sternschanze.
4. Po wojnie, w 1947 roku, w czwartą rocznicę śmierci generała, Miejska Rada Narodowa na XXXI posiedzeniu klepnęła ostateczną nazwę: Wały gen. Sikorskiego. Ciekawy przykład połączenia starej nazwy z nowym patronem.

Na koniec smaczek dla fanów chaosu. Myślisz, że jak budynek stoi w miejscu, to ma ten sam adres? Naiwny. Numeracja budynków w Toruniu żyła własnym życiem. Spójrz na te absurdy z ksiąg adresowych:

• Teatr Miejski: Raz był Theaterplatz 1 (1908), potem Wallstrasse 1 (1919), a dziś to Plac Teatralny 1.
• Urząd Miasta: Za Prusaka Theaterplatz 2, w 1923 roku Wały 2, a od 1932 r. Wały 8. Zgłupieć można.
• Dawna Policja (Wydział Kultury): Kiedyś Wallstrasse 6, w 1932 roku Wały 10.
• Collegium Maius UMK: W 1908 roku Wallstrasse 2, a w 1932 przemeldowali go na Fosa Staromiejska 3.

Historia Wałów to idealny przykład na to, jak Toruń z miasta-twierdzy stawał się normalnym miastem. Z drogi, gdzie strzelali z armat i ganiali cywilów, zrobiła się najważniejsza arteria. I całe szczęście, bo spacer wzdłuż murów pod ostrzałem artylerii to jednak słaba atrakcja turystyczna.

Na podstawie:

Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger für die Stadt Thorn pro 1866, Thorn 1866
Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger für die Stadt Thorn pro 1869, Thorn 1869
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1876, Thorn 1876
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1880, nebst Verzeichniss aller am hiesigen Orte befindlichen Militair-, königlischen und Civilbehörden, Thorn 1880
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1884, Thorn 1884
Alphabetisches Einwohner-Verzeichniss der Stadt Thorn mit Vorstädten und der Gutsbesitzer des Kreises Thorn, Thorn 1887
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1892, Thorn 1892
Adress-Buch der Stadt Thorn, Podgorz u. Mocker sowie des Landkreises Thorn für das Jahr 1897, hrsg. v. P. Kirsten, W. Jaskulski, Thorn 1897
Adress-Buch der Stadt Thorn und deren Vorstädte fur das Jahr 1900, Thorn 1900
Adressbuch nebst Allgemeinen Geschäftanzeiger von Stadt und Landkreis Thorn auf das Jahr 1904: mit einem Plan von Thorn und Umgebung, Thorn 1904
Adress-Buch für Thorn Stadt und Land, Thorn 1908
Adress-Buch für Thorn, Thorn 1912
Einwohnerbuch von Thorn und Umgebung, hrsg. v. Verkehrsverein Thorn und der Buchdruckerei der Thorner Ostdeutschen Zeitung, Thorn 1919
Księga adresowa miasta Torunia wraz z Podgórzem i powiatem Toruń-wieś, Toruń 1923
Księga adresowa i informacyjna miasta Torunia, wyd. 2, oprac. Alfred Krzyżanowski, Toruń 1932
Księga adresowa miasta Torunia, Toruń 1936

Nowy spis ulic miasta Torunia – 1920
Strassenverzeichnis der Stadt Thorn [1940]

Ilustrowany Kurier Polski
Thorner Presse

Kluczwajd Katarzyna, Socjalistyczni patroni toruńskich ulic: rotacja bohaterów, czyli urbanonimia a ideologia [w:] Socrealizm w Torunia: architektura, plastyka, bohaterowie, Toruń 2021
Kucharzewska Joanna, Architektura i urbanistyka Torunia w latach 1871-1920, Warszawa 2004
Pszczółkowski Michał, Toruńska architektura XX wieku, Toruń 2011

https://kpbc.umk.pl/dlibra