Myślisz, że znasz każdy kamień w tym mieście? Że żadna stara mapa Torunia Cię nie zagnie? To patrz teraz. Opowiem Ci o miejscu, które na blisko pół wieku zapadło się pod ziemię. I to w samym centrum.

Bohaterką dzisiejszego odcinka jest ulica Dąbrowskiego w Toruniu. Dla jednych to tylko dojazd do dworca PKS (niech mu ziemia lekką będzie w starej, modernistycznej formie), dla innych – trasa do Biblioteki Pedagogicznej po lektury. Nuda? Pozory mylą.

To prawdziwy toruński Trójkąt Bermudzki. Ulica-widmo. Raz dumnie prężyła się jako Moltkestrasse, by chwilę później zniknąć za wojskowym płotem i szlabanem, „wymazana” z planów miasta przez paranoję PRL-u. Urzędnicy i żołnierze bawili się tu w chowanego z mieszkańcami tak skutecznie, że torunianie zapomnieli, iż można tędy przejść. A numeracja budynków? Tu dopiero odchodził cyrk, którego nie ogarniali nawet najstarsi listonosze.

Gotowy na jazdę bez trzymanki? Zapnij pasy. Wjeżdżamy na teren dawnego Wilhelmstadt.

Cofnijmy się do 1888 roku. Toruń pęka w szwach, więc wojsko rysuje na mapie nową, luksusową dzielnicę – Wilhelmstadt. Miał to być nowy salon miasta, a jego kręgosłupem została długa, reprezentacyjna aleja nazwana – a jakże – Wilhelmstraße (dzisiaj Piastowska).

Przez osiem lat sam Cesarz patronował całemu traktowi, ale w 1896 roku urzędnicy uznali, że co za dużo Wilhelma, to niezdrowo (albo po prostu chcieli uhonorować kolejnego idola). Zachodni fragment ulicy Wilhelma, ten od dzisiejszego Placu św. Katarzyny do dawnej Bramy Kaszownika (nasza ul. Dąbrowskiego), oderwano od macierzy i przemianowano na Moltkestraße.

Patron? Nie byle kto. Helmuth Karl Bernhard von Moltke – pruski feldmarszałek, wybitny strateg i człowiek, którego nazywano „Wielkim Milczkiem”. Dlaczego akurat on? Bo ta ulica szybko przestała być miejscem na niedzielne spacerki, a stała się trybikiem w maszynie Twierdzy Toruń. Sztywny generał pasował tu idealnie, bo patrzył na rosnące wojskowe imperium: z jednej strony wyrósł potężny, nowy szpital wojskowy, a z drugiej ceglany gigant – Magazyn Prowiantowy, kryjący w sobie wojskową piekarnię i magazyn furażu. Chleb dla żołnierzy, owies dla koni i bandaże dla rannych – tak wyglądała rzeczywistość tej ulicy pod koniec XIX wieku.

Myślisz, że dzisiejsza biurokracja jest straszna? To posłuchaj tego. Pruscy urzędnicy dostawali tutaj rozdwojenia jaźni. Nie mogli się zdecydować: czy nowa ulica ma mieć własną numerację (zaczynamy od 1, 2, 3…), czy może powinniśmy ciągnąć numerację dalej od sąsiedniej Wilhelmstrasse?

Efekt? Karuzela. Urzędnicy biegali z drabinami i zmieniali tabliczki jak rękawiczki. Raz Królewski Zarząd Artylerii (tam, gdzie dziś jest Biblioteka Pedagogiczna) był pod numerem 2, by za chwilę, po zmianie koncepcji „na górze”, wylądować pod 22. To samo z sąsiadem – dawnym Szpitalem Diakonisek (dziś Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa). Raz dumnie wisiała tam czwórka, raz dwudziestka czwórka.

Wyobraź sobie, że zamawiasz dorożkę (ówczesny Uber). – „Panie, na Moltkestrasse 4” – „Tej nowej czwórki czy starej dwudziestki czwórki, co wczoraj była czwórką?”

Finał tej zabawy w kotka i myszkę jest taki, że numeryczna czkawka została nam do dziś. Dwa “od zawsze” osobne budynki – dawna Artyleria i dawny szpital – mają obecnie ten sam adres: Dąbrowskiego 4. Logika? Nie tutaj.

Historia Torunia ma też swoje mroczne momenty. Po II wojnie światowej ulica Dąbrowskiego na odcinku od Wałów Sikorskiego do Placu św. Katarzyny (wtedy Placu Świerczewskiego, brr…) po prostu zniknęła.

Teren przejęło wojsko. Postawili płot, szlaban i wara cywilom. Przez dekady, w samym centrum miasta, mieliśmy „czarną dziurę”. Ulica stała się wewnętrzną drogą garnizonową. Dopiero pod koniec lat 90., kiedy wojsko nieco odpuściło, ulica wróciła do miasta. Asfalt znowu zobaczył cywilne buty, a my odzyskaliśmy skrót.

Dziś ulica Dąbrowskiego udaje normalny kawałek miasta. Jeżdżą auta, studenci biegają po ksero. Ale nie daj się zwieść tym pozorom. Ta ulica to chodzący dowód na to, że historia Torunia bywa pijana. Przetrwała pruskich generałów, zmartwychwstała po PRL-owskiej „śmierci klinicznej”, a po dawnych urzędniczych bojach z numeracją pozostało ostrzeżenie. Że w tym mieście logika czasem bierze wolne, a wojskowe tajemnice potrafią zamrozić centrum miasta na całe dekady.

Na podstawie:

Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger für die Stadt Thorn pro 1866, Thorn 1866
Allgemeiner Wohnungs-Anzeiger für die Stadt Thorn pro 1869, Thorn 1869
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1876, Thorn 1876
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1880, nebst Verzeichniss aller am hiesigen Orte befindlichen Militair-, königlischen und Civilbehörden, Thorn 1880
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1884, Thorn 1884
Alphabetisches Einwohner-Verzeichniss der Stadt Thorn mit Vorstädten und der Gutsbesitzer des Kreises Thorn, Thorn 1887
Thorner Adress-Buch für das Jahr 1892, Thorn 1892
Adress-Buch der Stadt Thorn, Podgorz u. Mocker sowie des Landkreises Thorn für das Jahr 1897, hrsg. v. P. Kirsten, W. Jaskulski, Thorn 1897
Adress-Buch der Stadt Thorn und deren Vorstädte fur das Jahr 1900, Thorn 1900
Adressbuch nebst Allgemeinen Geschäftanzeiger von Stadt und Landkreis Thorn auf das Jahr 1904: mit einem Plan von Thorn und Umgebung, Thorn 1904
Adress-Buch für Thorn Stadt und Land, Thorn 1908
Adress-Buch für Thorn, Thorn 1912
Einwohnerbuch von Thorn und Umgebung, hrsg. v. Verkehrsverein Thorn und der Buchdruckerei der Thorner Ostdeutschen Zeitung, Thorn 1919
Księga adresowa miasta Torunia wraz z Podgórzem i powiatem Toruń-wieś, Toruń 1923
Księga adresowa i informacyjna miasta Torunia, wyd. 2, oprac. Alfred Krzyżanowski, Toruń 1932
Księga adresowa miasta Torunia, Toruń 1936

Nowy spis ulic miasta Torunia – 1920
Strassenverzeichnis der Stadt Thorn [1940]

Thorner Presse

https://kpbc.umk.pl/dlibra